Marktrisico

4.7. MarktrisicoEDTF 2EDTF 3

Het marktrisico ontstaat doordat de Volksbank contracten afsluit en verplichtingen aangaat met klanten en professionele tegenpartijen. We gaan deze contracten en verplichtingen aan ten behoeve van de dienstverlening aan klanten en het aantrekken van financiering, het uitzetten van gelden en overige transacties als onderdeel van balanssturing. Marktrisico treedt op in het bankboek en in de handelsportefeuille.

4.7.1 RisicoprofielEDTF 24

Het marktrisico in het bankboek bestaat voornamelijk uit renterisico. Hiermee bedoelen we het risico dat de toekomstige rente inkomsten van de bank verslechteren bij veranderingen in de marktrentes. Dit is een risico dat hoort bij een bank die hypotheek- en spaarproducten verstrekt. Andere risico's die onder marktrisico kunnen worden geschaard zijn voor de Volksbank zeer beperkt. Met een aandelenpositie van € 6 miljoen is het aandelenrisico klein. Het vreemde-valutarisico is geminimaliseerd, doordat dit risico op dagbasis wordt overgebracht van het bankboek naar de handelsportefeuille, waar dit risico ook op dagbasis wordt beheerst. Verder bevat het bankboek geen posities in commodities. De geringe handelsportefeuille bevat posities in rente, credit spread en vreemde-valuta.

Gedurende 2018 zijn de marktrentes licht gedaald ten opzichte van 2017. Dit heeft een beperkte impact gehad op de renterisicopositie. Wel leidt het lage renteniveau nog steeds tot hoge vervroegde aflossingen op onze hypotheken. Deze zijn vergelijkbaar met die van 2017.

4.7.2 Management en beheersingAuditedEDTF 7EDTF 25

Renterisico bankboek

Het doel van renterisicomanagement is het beschermen en realiseren van een stabiel renteresultaat. Dit doen we door de waarde van onze rentekasstromen ten opzichte van de huidige marktrente te optimaliseren. Hierbij houden we rekening met verwachte veranderingen in de portefeuille, economische omstandigheden en het risicoprofiel dat de bank nastreeft.

Bij de vaststelling en het beheer van het renterisico houden we onder andere rekening met:

  • verwachte vervroegde aflossingen op hypotheekleningen;

  • verwachte vervroegde herzieningen van de hypotheektarieven;

  • de gedragstypische aspecten van direct opvraagbaar spaargeld;

  • klantopties in de producten;

  • de actuele renteomgeving en de verwachte ontwikkeling daarvan.

De belangrijkste factor waarop we de rentepositie en het renterisico van het bankboek sturen is de gevoeligheid van het renteresultaat. De impact van marktrenteveranderingen op de korte termijn wordt gemeten met de maatstaf Earnings-at-Risk (EaR). Om de impact op de lange termijn te meten gebruiken we een methodiek die we Economic Value of Equity (EVE) noemen.

Lange termijn renterisico: EVE

Bij EVE nemen we de toekomstige kasstromen als uitgangspunt en berekenen we de waarde daarvan op dit moment op basis van de huidige marktrente. De maatstaven voor het renterisico rapporteren we maandelijks aan het Asset & Liability Comité (ALCO). Als sturingsmaatstaven voor de EVE hanteren we de ‘duration van het eigen vermogen’ en de ‘key rate durations’. De duration van het eigen vermogen is de belangrijkste maatstaf voor de gevoeligheid van EVE. Deze meet de procentuele daling van de EVE bij een parallelle rentestijging van 100 basispunten (1%).

De key rate durations geven de marktrente-gevoeligheid per looptijd in jaren weer en maken daarmee ook de gevoeligheid voor niet-parallelle bewegingen van de marktrentecurve inzichtelijk.

Het ALCO stelt maandelijks de sturing van de duration en key rate duration vast binnen de limieten op basis van het beoogde risicoprofiel, balans- en marktverwachtingen. Voor de sturing gebruiken we derivaten, hoofdzakelijk renteswaps.

We hebben in 2018 een aanpassing gedaan aan de manier waarop we de EVE berekenen. In lijn met de voorgeschreven methodiek van onze toezichthouder gebruiken we nu de risicovrije rente om de toekomstige rentestromen te waarderen. Voorheen gebruikten we hiervoor onze eigen rentecurve. Verder gebruiken we alleen de risicovrije rente in de kasstromen in plaats van de gehele coupon.

Korte termijn renterisico: EaR

De EaR is de belangrijkste sturingsmaatstaf voor het meten van de gevoeligheid van het renteresultaat op korte termijn. De EaR meet het maximale verlies in het renteresultaat binnen een jaar bij bepaalde rentescenario’s (onder andere parallelle, niet-parallelle en omgekeerde rentebewegingen). Hierbij wordt, rekening gehouden met de verwachte balansontwikkeling in de komende twaalf maanden. In de EaR-meting houden we rekening met de mate waarin klanttarieven van direct opvraagbaar spaargeld meebewegen met de marktrente en de daaruit resulterende margeontwikkeling. De mate van margeverkrapping of margeverbreding is afhankelijk van het rentescenario.

Marktrisico handelsportefeuilleEDTF 8

De handelsportefeuille kan exposures in renterisico, credit spreadrisico en valutarisico bevatten. Credit spreadrisico is alleen toegestaan door middel van handel in obligaties. De bank handelt niet in credit default swaps. Exposures in aandelen of in aandelenrisico-instrumenten vallen eveneens buiten ons beleid voor de handelsportefeuille.

Het marktrisico in de handelsportefeuille wordt dagelijks gemeten met behulp van Value-at-Risk (VaR), Expected Shortfall (ES) en stresstesting. Deze worden gebruikt voor interne monitoring en limitering. Zowel voor de VaR, ES als de stresstest wordt één dag vooruit gekeken (één-daags horizon). Het gehanteerde betrouwbaarheidsinterval voor VaR is 99%, die voor ES 97,5%. Gedurende het gehele jaar is de totale VaR-limiet voor de handelsportefeuille gelijk gebleven op € 2 miljoen en weerspiegelt daarmee, qua omvang, het relatief lage risicoprofiel van deze activiteiten.

De VaR-methodologie is gebaseerd op Monte Carlo-simulaties, waarbij de onderliggende kansverdelingen zijn gebaseerd op historische data. De VaR-modellen houden rekening met rente, credit spread en valutarisico in de Monte Carlo-simulaties. Voor de stresstesting wordt gebruik gemaakt van 239 stress-scenario’s. De risicobereidheid voor valutarisico is eveneens laag. Naast de Monte Carlo-simulatie wordt het valutarisico beheerst door een dagelijkse controle, waarmee wordt gecontroleerd dat valutaposities binnen hun limiet blijven.

4.7.3 Cijfers, ratio's en trendsEDTF 22EDTF 23EDTF 24

Marktrisicoprofiel bankboek

Renterisico

Specificatie renterisico

2018

2017

Duration eigen vermogen

1,4

1,6

Earnings at Risk (in miljoenen euro's)

83

75

Credit spread risico liquiditeitsportefeuille (in miljoenen euro's)1

413

Credit spread risico liquiditeitsportefeuille (in miljoenen euro's) HTC1

57

Credit spread risico liquiditeitsportefeuille (in miljoenen euro's) HTCS1

86

  1. Onder IFRS 9 is met ingang van 2018 de 'credit spread risico liquiditeitsportfeuille' gesplitst in 2 delen, HTC en HTCS.

In de beheersing van het marktrenterisico wordt rekening gehouden met de huidige marktrente, die op een historisch laag niveau ligt. In 2018 zijn er twee veranderingen doorgevoerd in de renterisicomaatstaven. De belangrijkste is de hiervoor reeds genoemde wijziging in de berekening van de EVE en bijbehorende duration van het eigen vermogen. De duration berekend op basis van de risicovrije marktrente ligt lager dan die op basis van de eigen curve. Op basis van de voorgaande methodiek zou de duration 2,2 zijn geweest. Daarnaast heeft de Volksbank onder IFRS 9 een splitsing gemaakt in de maatstaf voor credit spread risico voor de liquiditeitsportefeuille. Deze portefeuille is vanaf 1 januari 2018 gesplitst in Hold to Collect and Sale (HTCS) en Hold to Collect (HTC). Beide portefeuilles hebben een aparte limiet. Verder is de meting nu gebaseerd op een 99% betrouwbaarheids-interval (voor 2017 zou toepassing daarvan een meting geven van € 132 miljoen).

Vanwege de historisch lage marktrente en de verwachting dat deze langzaam zal stijgen is de duration van het eigen vermogen ultimo 2018 op 1,4 gehouden (2017: 1,6). Deze relatief lage duration van het eigen vermogen beperkt de gevoeligheid voor een marktrentefluctuatie.

Ontwikkelingen Earnings at risk

Ultimo 2018 bedroeg de EaR € 83 miljoen voor belasting (2017: € 75 miljoen). Het renteresultaat is het meest gevoelig voor het ‘steepener’ scenario. In dit scenario gaat de korte rente verder omlaag en de lange rente omhoog wat tot een steilere rente curve leidt. De gehanteerde vloer voor negatieve marktrentes is -0,75%, waardoor in een scenario de kortetermijnrente tot -0,75% kan dalen. In deze scenario’s is verder sprake van marge verkrapping op direct opvraagbare creditgelden.

Marktrisico exposure handels- en niet-handelsrisico Audited

Bovenstaand overzicht toont de balans gesplitst naar de risico’s die betrekking hebben op het bankboek en de handelsportefeuille.

Marktrisico blootstelling verhandelde en niet-verhandelde risico's

Boekwaarde

Marktrisico-maatstaven

Boekwaarde

Marktrisico-maatstaven

Primaire risico-gevoeligheid

in miljoenen euro's

Niet-verhandeld

Verhandeld

Niet-verhandeld

Verhandeld

2018

2018

2018

2017

2017

2017

Activa onderhevig aan marktrisico

Beleggingen: handelsdoeleinden

-

-

-

162

-

162

rente, wisselkoers, credit spread

Beleggingen: Reële waarde via het overig totaalresultaat

1.915

1.915

-

-

-

-

rente, credit spread

Beleggingen: Geamortiseerde kostprijs

2.867

2.867

-

-

-

-

rente, credit spread

Beleggingen: voor verkoop beschikbaar

-

-

-

4.932

4.932

-

rente, credit spread

Derivaten

732

553

179

1.075

812

263

rente, wisselkoers, credit spread

Vorderingen op klanten

50.536

50.536

-

49.459

49.459

-

rente

Vorderingen op banken

3.589

3.589

-

2.643

2.643

-

rente

Kas en kasequivalenten

815

815

-

2.180

2.180

-

rente

Overig

494

494

-

441

441

-

Totale activa

60.948

60.769

179

60.892

60.467

425

Passiva onderhevig aan marktrisico

Achtergestelde schulden

502

502

-

501

501

-

rente

Schuldbewijzen

5.822

5.822

-

4.920

4.920

-

rente, wisselkoers

Derivaten

1.120

923

197

1.252

973

279

rente, wisselkoers, credit spread

Spaargelden

37.376

37.376

-

36.756

36.756

-

rente

Overige schulden aan klanten

10.841

10.841

-

10.306

10.306

-

rente

Schulden aan banken

1.116

1.116

-

2.683

2.683

-

rente

Overig

4.171

4.171

-

4.474

4.474

-

Totale passiva

60.948

60.751

197

60.892

60.613

279

Het overzicht toont aan dat de Volksbank gezien haar activiteiten vooral gevoelig is voor het marktrenterisico van het bankboek.

Gevoeligheidsanalyses illustreren het marktrenterisico. In de tabel wordt het effect gemeten van een directe parallelle verschuiving van de marktrentecurve met +100 of -100 basispunten op de marktwaarde van het eigen vermogen, het renteresultaat en het IFRS eigen vermogen. Alle uitkomsten zijn voor belasting.

Gevoeligheid renteAudited

2018

2017

in miljoenen euro's

Rente +1%

Rente -1%

Rente +1%

Rente -1%

Marktwaarde eigen vermogen1

190

488

265

424

Renteresultaat2

53

-62

49

-57

Reële waarde optie3

-

-

-3

8

Totaal resultaat

53

-62

46

-49

IFRS eigen vermogen4

-56

58

-98

100

  1. De marktwaarde eigen vermogen geeft de waardeverandering van alle activa en passiva in het bankboek inclusief embedded opties voor de plafondrente en de rentedemper weer bij een marktrenteschok van 1%.
  2. Renteresultaat is de gevoeligheid van het renteresultaat voor rentebewegingen weergegeven voor de eerste twaalf maanden.
  3. Reële waarde optie toont de gevoeligheid van de hypotheekportefeuille die op marktwaarde wordt verantwoord en de bijbehorende rentederivaten. Dit is in 2018 niet meer van toepassing.
  4. IFRS eigen vermogen toont de gevoeligheid voor een parallelle rentestijging of rentedaling met 100 basispunten vanuit de beleggingsportefeuille ‘Beschikbaar voor verkoop’ en de derivaten onder cashflow hedging. De reële waardeverandering van deze beide posten wordt direct zichtbaar in het eigen vermogen.
Marktwaarde eigen vermogen

Bij een parallelle rentestijging ontstaat een positief effect van € 190 miljoen op de marktwaarde van het eigen vermogen. De activa bestaan voornamelijk uit hypotheken, waarvan de rentegevoeligheid in hoge mate is afgedekt door middel van derivaten, voornamelijk in de vorm van renteswaps. Nietemin is bij een marktrentestijging de waardedaling van de activa inclusief de bijbehorende derivaten minder groot dan de waardedaling van de passiva.

De marktwaarde van het eigen vermogen is gevoelig voor een rentedaling. Het scenario van een rentedaling heeft een positief effect van € 488 miljoen op de marktwaarde van het eigen vermogen. Dit wordt mede verklaard doordat bij de berekening van de impact van de rentedaling is verondersteld dat swaprentes niet verder kunnen dalen dan -0,75%. Verder is verondersteld dat klantrentes op direct opvraagbaar spaargeld wel dalen maar niet negatief worden. Hierdoor stijgt de reële waarde van het direct opvraagbaar spaargeld in veel mindere mate dan de activa met als gevolg een positieve impact op de marktwaarde van het eigen vermogen.

EaR

Bij een parallelle rentestijging van 100 basispunten ontstaat er ultimo 2018 een positief effect op het renteresultaat van € 53 miljoen (2017: € 49 miljoen). Dit komt voornamelijk doordat de rentestijging zorgt voor hogere inkomsten uit hedge-instrumenten. Daarnaast heeft het doorprijzen van de marktrentestijging een positief effect op de inkomsten vanuit variabele hypotheken en de liquiditeitspositie. Een parallelle marktrentedaling van 100 basispunten heeft een negatief effect van € 62 miljoen (2017: € 57 miljoen). Dit is voornamelijk het resultaat van de daling in ontvangen rente uit derivaten. Daarnaast speelt de veronderstelling dat de bovenstaande daling in mindere mate zal worden doorgeprijsd naar de spaartarieven dan naar de variabele hypotheken en de liquiditeitspositie een rol.

Reële waarde hypotheken gewaardeerd op marktwaarde

Vanaf de datum van invoering van IFRS 9 op 1 januari 2018 worden er geen hypotheken meer op reële waarde gerapporteerd in de externe financiële verslaggeving en geldt de geamortiseerde kostprijs voor alle hypotheken als waarderingsgrondslag. De analyse hieronder geeft derhalve de gevoeligheid weer van de hypotheken op reële waarde zoals deze bij benadering gedurende 2017 was. Gedurende 2018 is deze gevoeligheid niet langer aanwezig.

Een parallelle marktrentestijging van 100 basispunten had een negatief effect op de hypotheken op reële waarde en een positief effect op de bijbehorende derivaten. Bij een parallelle marktrentedaling van 100 basispunten waren deze effecten omgekeerd. Het negatieve effect van bovengenoemde rentestijging op de hypotheken op reële waarde was groter dan de positieve invloed van de derivaten, wat resulteerde in een negatief totaal effect van € 3 miljoen. Bij een parallelle marktrentedaling van 100 basispunten waren deze effecten omgekeerd.

Impact HTCS portefeuille op IFRS eigen vermogen

Voor de HTCS portefeuille heeft een parallelle marktrentestijging van 100 basispunten een negatief effect op de marktwaarde van de obligaties in de HTCS-portefeuille en daarmee op het IFRS eigen vermogen. Een parallelle marktrentedaling van 100 basispunten heeft daarentegen een positief effect. De portefeuille is deels gehedged, waardoor de rentederivaten de waardemutaties van de obligaties deels compenseren. Vanwege de gedeeltelijke hedge blijft de invloed op de HTCS-portefeuille bij bovenstaande stijging per saldo wel negatief (€ 56 miljoen) en positief (€ 58 miljoen) bij een rentedaling.

Marktrisicoprofiel handelsportefeuilleAudited

De Volksbank heeft een beperkte handelsportefeuille. Het marktrisico wordt op dagelijkse basis beheerd met portefeuillelimieten op een 1-daagse VaR met een betrouwbaarheid van 99%, alsmede met portefeuillelimieten op een vaste set van stress-scenario's. Gedurende het gehele jaar is de totale VaR-limiet voor de handelsportefeuille gelijk gebleven op € 2 miljoen. Die limiet weerspiegelt het relatief lage risicoprofiel van deze activiteiten.

Stel uw jaarverslag zelf samen